Ji devên rinde şekir direje
Evîna dilê te kîye ji min re beje
Bedewîye te min ji hiş û aqil kir
Êşa evîne te li ba min nimeje

Nizanim çibkim herim ku dere
Çavê min li her derî te digere
Gotinan te çi qes bi tehma rinde
Ba te xulekanek ji min re zere

Hezar kulîlk berhev kim ji çîyan
Disa jî xweş nabe weke te bêhne van
Tişte ku rind tune mine te tişte ku delal
Tu rinde çîrokayî tu rinde romanan

Ser gerdune rinde weke te bigerim
Weke çave û weke bejna te nabînim
Tu xelate Xweda tu mîzgîne roje îde
Mabeje:” bê min bîjî “bavir bike nikarim

Heger tu bixwezî ronîya dile min
Dergevanê malê te bim heta mirin
Helbestvan acîzin ji bo bedewîye te
Karê ku valaye ser te helbest nîvîsandin

Rondikên dawiya salê

mij û muran xewnên min
êşa geliyê tiyarê ne
rondikên Roboskê
jana trênên dîlhigirin
di bêdengiya cîhanê de
tenêtiya zenggirtî
dewlemendiya min ne
jîn kirine
xoxa bi darê ve jibîr bû yî
hijmara tefandina
stêrên dilê min jibîrkirin
her hezkirin
kirine têkçûnek
her çeper
kirine gorîstanek
vê sersalê min birîna xwe
di kendalê jîna xwe de vekir
bênavnîşan, bêkes, bêstran
dojeha xwe nîşanî min dan
xwîna di devê agir de
kirina cilên bûk û zavatiyê
Ehrîmanên tarîperest
bi hunerê xwe şa bûn
ne zarok, ne sersal û ne jî hatin hiştin
tawanê kuştina min
kirine stuyî min
xwedayên dilovaniyê
revîn
û
di nav destên xwedayên zilmê de
ez jibîrkirim
cûdabûnên dilqermiçî.
feqîriyên pînekirî
berxwedanên piştxûz
qîrên û nalînên çiyan
rondikên cejn û sersalan para min in

30.12.2011
Kamran Simo Hedilî

Ji Weşanxaneya Ronahî du pirtûkên nû…

Weşanxaneya Ronahî ya ku navenda wê Amed e vê hefteyê du pirtûkên nû pêşkeşî zarokên kurd kir. Herdu pirtûk jî yên zarokan in. Pirtûka yekem pirtûka Mamoste Heciyê Cindî ya bi navê “Hikyatên Cime’ta Kurda” ye. Ya duyem jî pirtûka Tolstoy ya bi navê “Çîvanok”e. Berhema mamoste Heciyê Cindî di heman demê de yekem çîrokên zarokan yên kurdî ne. Di sala 1935’an de yekem car bi tîpên kîrîlî hatiye weşandin. Mamoste Hecî gund bi gundên Kurdistana Sor geriyaye û van çîrokana ji zarbêjan wergirtiye. Çîrokên di vê kitêbê de bi awayekî me ji kal an pîrên xwe guhdarî kirine. Ji ber wê jî hemû çîrokên vê berhemê nas tên bi meriv. Taybetiya vê berhemê ya wekî din zimanê wê ye. A rastî jî berhema Mamoste Hecî bi zimanekî ku em dikarin jê re bêjin “Kurmanciya reş” hatiye nivîsandin. Gelek peyvên mirî di vê kitêbê de vedijîn.

Berhema din ya bi navê Çîvanok’ê berhema Tolstoy e û ji zimanê Rûsî bi arava Tosinê Reşîd hatiye wergerandin. Hemû çîrok yên Tolstoy bixwe ne. Tolstoy di gundê xwe de ji bo ku zarokên derdora wî fêrî xwendinê bibin van çîrokana dinivîse û bi wan dide xwendin. Di heman demê de mamostetiyê dike ji wan re bi van kitêban. Ev berhem bi şêwazeke dîdaktîk hatiye nivîsîn. Wergera wê jî bi kurdiyeke tekûz ji aliyê Mamoste Tosinê Reşîd ve hatiye kirin.

Romana kurdî û nasname

Nivîsên Haşim Ehmedzade ên li ser romana kurdî bi navê “Romana kurdî û nasname” di nav weşanên Avestayê de çap bûn. Kitêba ku edîtorîya wê Remezan Alan kiriye ji alîyê Fahrîye Adsay ve, ji ingilîzî bo kurdî hatiye wergerandin.
Di pêşgotinê de Haşim Ehmedzade wiha dinivîse:

“Ev kitêb wergera kurdî ya hin gotarên min ên bi ingilîzî ne, ku di dawîya salên 1990ê û dehsalên pêşî ên vê sedsalê de di hin kitêb û kovarên akademîk de hatine weşandin. Gotar bi giştî li ser romana kurdî û wechên wê yên cuda yên wêjeyî, civakî û sîyasî disekinin. Argumenta serekî ew e ku roman, di peywendên din de jî wisa ye, manîfestoya wêjeyî ya modernîteyê ye. A din, qedera modernîteyê ya di peywenda ku romana kurdî jê derketiye û bi pêş ve ketiye de, hin taybetîyên spesîfîk dide vê cureya wêjeyî. Armanca vê gotarê guftûgo kirina van babetan e.

Ji ber sedemên cûr bi cûr ên sîyasî, çandî, dîrokî, ji sedsala 20ê û vir de pir asteng li ber pêşketina zimanê kurdî hatine danîn. Yek ji encamên sîyaseta astengkirinê bûye peydabûna çendîn ortografîyên kurdî. Ev, tevî gelek meseleyên din yên sîyasî, zimanî û çandî, di nav kurdan de bûye sedema parçebûneke çandî. Bi gotineke din kurdên ji parçeyên cuda yên Kurdistanê nikarin hemû berhemên wêjeyî yên bi kurdî bi dest bixin û wan bixwînin. Wergera van gotarên ku wek cûreyekî wêjeyî der heqê romana kurdî de ne, cudatîyên ortografîk an zaravayî her çi bin, tevkarîya têgihiştina xwendevan û sehkirina wan a wesfê wêjeyî ya romana kurdî û daxwazên wê yên civakî-sîyasî, dikin.

Ez hêvî dikim ev kitêb, tevkarîya têgihiştineke berfirehtir a romana kurdî bike.”

Di pirtûkê de jînenîgarîya nivîskar wiha tê pêşkêş kirin:

“Haşim Ahmedzade

Di sala 1960ê de li Kurdistana Îranê hatiye dinyê. Piştî qedandina xwendina lîseyê li Mahabadê, li Îranê dest bi xwendina zanîngehê kiriye û di sala 1986ê de beşa ziman û edebîyata îngilîzî bi dawî anîye. Ji sala 1988ê heta 2005ê li Swêdê jîyaye. Di sala 1992yê de li Zanîngeha Uppsalayê dest bi xebatên xwe kiriye û di sala 1995ê de beşa Xebatên Rojhilatnasîyê (zanistên siyasî) qedandiye. Sala din xwendina mastir xwendiye. Di sala 1996ê de dest bi xwendina doktorayê kiriye. Sala yekem li Londonê li School of Oriental and African Studies (Dibistana Xebatên Rojhilatnasî û Afrîkayî-SOAS) derbas kiriye û di Adara 2003yê de ji Zanîngeha Uppsalayê dereceya doktorayê wergirtiye. Di heman salê de teza wî, Nation and Novel: A Study of Persian and Kurdish Narrative Discourse (Netewe û Roman: Vegotina Vebêjîya Farisî û Kurdî) ji alîyê zanîngehê ve hate çap kirin. Di sala 1999ê de dest bi dersên li ser dîrok û siyaseta Rojhilatê Navîn û ziman û edebiyata farisî kir. Mamosteyîya wî ya li Zanîngeha Uppsalayê di Îlona 2005ê de dema ku wek dersdarê xebatên kurdî û damezrênerê Navenda Xebatên Kurdî ya li Zanîngeha Exeterê dest bi xebatê kir, bi dawî hat. Di sala 2008ê de bû asîstanê Zanîngehê (Senior Lecturer) û di 2011ê de di heman zanîngehê de bû doçent (Assistant Professor). Bi zimanê kurdî, farisî û îngilîzî gelek gotar weşandine û ji îngilîzî û swêdî gelek gotar wergerandine bo kurdî.”

Xwendin û Nirxandin

Ev pirtûka giranbiha ji deh gotarên hêja yên li ser romana kurdî pêk tê. Ez dê hewl bidim ku yek bi yek li ser naveroka van gotaran rawestim. Di dawîya nivîsê de jî dê çend têbinî li ser zimanê wergerê û redaksîyonê hebin.

Gotara yekemîn bi navê “Di romana Kurdî de Guherînên Şêweyî û Babetî” tê pêşkêş kirin. Nivîskar, ji destpêka romana kurdî (wek tê zanîn romana Erebê Şemo “Şivanê Kurmanca” destpêka nivîsîna romana kurdî ye) ta sala 2010ê, bi berfirehî li ser guherînên di romana kurdî de, li gor pîvanên wêjenasên navneteweyî yên wek Frederic Jameson, Lucien Goldman û hwd. radiweste. Bi kurtahî li ser bandora “realîzma sosyalîst” ku di romanên Ereb Şemo de vekirî li ber çavan e, agahîyên balkêş dide. Paşê balê dikşîne ser “realîzma efsûnî, surrealîzm, postmodernîzm û ‘romana nû’ ” ya kurdî. Mirov dikare bibêje ku ev gotar ji hêla çavkanîyan de gotara herî dewlemend a vê pirtûkê ye ku pêwîst e her wêjenasê kurd ji van çavkanîyan agahdar be.

Gotara duyemîn bi navê “Di Romana Kurdî de Nîşaneyên Bêdewletbûnê” tê pêşkêş kirin. Nivîskar di vê gotara xwe de li ser van romanan radiweste:

1. Janî Gel (Îbrahîm Ehmed)
2. Dirîk û Gul (Îbrahîm Ehmed)
3. Şar (Husên Arîf)
4. Êwarey Perwane (Bextîyar Elî)
5. Mergî Taqaney Dûhem (Bextîyar Elî)
6. Dwahemîn Henarî Dunya (Bextîyar Elî)
7. Gulî Şoran (Eta Nîhayî)
8. Balindekanî Dem Ba (Eta Nihayî)
9. Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê (Mehmed Uzun)
10. Karmamiz (Elî Hesenyanî-Hawar)
11. Rêya (Muhemmed Mewlûd-Mem)
12. Komele Şaxe Berz û … (Kurdan)
13. Rawemasî (Fazil Kerîm Ehmed)
14. Hesar… Segekanî Bawkim (Şêrzad Hesen)
15. Tarmayî Helepçe (Rêbwar Reşîd)
16. Jîyan Bedem Ziryanewe (Teyfûr)
17. Koç (Mahabad Qeredaxî)
18. Bilind û Newî (Nesrîn Caferî)
19. Sobarto (Helîm Yûsif).
Bêdewletbûn, wek babeteke serekî ya romana kurdî ye. Ew romanên ku me navên wan li jor pêşkêş kirin, di vê babetê de hevbeş in.

Gotara sêyem bi navê “Çar Vebêj û Cimaetek Muxayyel” tê pêşkêş kirin. Nivîskar di vê gotara xwe de li ser rola romanê ya di pêşketina nasnameya neteweyî de radiweste. Di vî warî de xwe dispêre zanyarên wêjeyê û teorîsyenên din ên ji qada zanistên beşerî û civakî. Di destpêka gotara xwe de wiha dinivîse: ”Piştî hilweşîna Împaratorîya Osmanî, li Rojhilatê Navîn avabûna çar netew-dewletên nû di dabeşbûna axa ku kurd li ser dijîn di nav sê netew-dewletên nûava, Iraq, Tirkîye û Surîyê de encam da. Parçeyekî Kurdistanê, ku destpêka sedsala 16. û vir ve di bin hakimîyeta Împaratorîya Safewîyan de bû, wek parçeyek ji netew-dewleta Îranê ya nûava re ma ku ew di sala 1920ê de hate damezrandin.”(r.68) Ji her parçeyekî romannivîsek bi berhemên xwe tê analîz kirin. Heft romanên M. Uzun (Tirkîye) “Tu, Mirina Kalekî Rind, Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê, Sîya Evînê, Bîra Qederê, Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê û Hawar Dicleyê-Du cild” tên analîz kirin. Sê romanên Helîm Yûsiv (Surîye) “Sobarto, Tirsa bê Diran û Gava Masî Tî Dibin”, sê romanên Eta Nihayî (Îran) “Gulî Şoran, Balindekanî Dem Ba û Grawî, Bextî Helale: Dwarojekanî Balindeyekî Koçer“ tên analîzkirin.

Bextîyar Elî (Iraq) nûnerê şêweya wêjeyî ya realîzma efsûnî ye. Mijara gotara çarem bi tevayî li ser romanên Bextîyar Elî ye. Romana wî ya yekemîn Mergî Taqaney Duhem di nav wêjenasên dunyayê de hatiye şirove kirin. Di hemû romanên kurdî de nasnameya kurdan û welatê wan hêmanên hevpar in.

Nivîskar di gotara xwe ya pêncem de bi tevayî li ser romana kurdî ya li Kurdistana Îranê (Rojhilatê Kurdistanê) radiweste. Wiha dest pê dike: “Di warê wêjeya kurdî de yek ji zehmetîyên mezin, parçebûyîna wê ye. Ji ber dabeşbûyîna civakên kurd û tunebûna yekîtîya siyasî û netewî, niha wêjeya kurdî wek ‘wêjeyeke netewî’ ku jêderka wê netew dewletek kurd be, nikare bê bi nav kirin.”(r.111). Gotarên nivîskar yên 4-5 jî nîşan didin ku nivîskar di analîzkirina romanên bi zaravayê kurmancîya jêrîn de serkeftîtir e.

Gotara şeşem bi navê “Li Pey Romana Kurdî ya ji Me re Vedibêje ku Kurd Kî ne” tê pêşkêş kirin. Di vê gotarê de li ser meseleya nasnameyê û vegotina wêjeyî tê rawestin. Bi giştî romana kurdî tê raçav kirin.

Gotara heftem bi navê “Cîhana Romanên Jinên Kurd” hatiye nivîsîn. Ev gotar li gor deverên ku romannivîs lê dijîn hatiye saz kirin.

1) Romanên ku ji alîyê romannivîsên li dîyasporayê dijîn, hatine nivîsandin;
2) Romanên ku ji alîyê romannivîsên li başûrê Kurdistanê dijîn hatine nivîsandin;
3) Romanên ku ji alîyê romannivîsên li Rojhilatê Kurdistanê dijîn hatine nivîsandin.
Di vê mijarê de nivîskarê gotarê dide diyar kirin ku ew derbarê romanûsên jin ên bi kurmancîya jorîn nivîsîne, ne agahdar e, bes romannivîsên jin yên bi soranî nivîsîne pêşkêş dike. Ew jî ev in:
1. Gelawêj (Le Ser Balî Sîmirx)
2. Mahabad Qeredaxî (Koç, Evîn Awî Jîyan e)
3. Rêwas Ehmed (Jin, Pertawî Lektrazan).
Divê em li vir romana Mizgîn Ronak a bi navê “Em Bûn Baran” jî li lîsteya romanên ku jinên kurd nivîsîne zêde bikin.

Gotara heştem bi navê “Ji Çîyayên Kurdistanê ber bi Kolanên Ewropayê” hatiye nivîsîn. Ev gotar li ser întîbaqkirina penaberan bi çand û civatên bîyanî re, radiweste. Ji bo vê mijarê jî du romanên kurdî tên analîz kirin. Yek jê ‘Rawe Masî’ ye û ya din jî ‘Komele Şaxê Berz û…’ ye.

Gotara nehem bi navê “Raçavkirinek li ser Jîyannûsîya Kurdî” hatiye nivîsîn. Nivîskar di vê gotara xwe de li ser jîyanûsîya (jînenîgarî, bîranîn) kurdî radiweste. Giringîya vî cure nivîsan ya di warê dîroknasî (mêjûnasî) û wêjenasîyê de tê bi bîr xistin. Nivîskar li ser binyad û rewşa jîyanûsîya kurdî radiweste. Nivîskar balê dikşîne ser kêmanîya jîyanûsîya kurdî di nav jinên kurd de. Bi tevayî li ser taybetmendîyên hevpar ên jîyanûsîya kurdî radiweste. Ji hêla ewlebûna bi çavkanîyên jîyanûsîyên otobîyografî wek çavkanîyên dîrokî çend têbinî tên pêşkêş kirin.

Gotara dawîn bi navê “Di Berhemên Eta Nihayî de Nasnameyên Dijber” hatiye nivîsîn. Eta Nihayî tevî sê romanên xwe sê pirtûkên çîrokan jî nivîsandine. Nivîskar ji Culler di derbarê têkilîya roman û nasnameyê de vê têbinîyê digre: “Wêje hertim bi meseleyên derbarê nasnameyê re mijûl bûye û berhemên wêjeyî ji van meseleyan re, bi eşkereyî an nixumandî, bersivan dide.”(r.224). Di her sê romanên Nihayî de jî meseleya nasnameyê bi eşkere li ber çavan tê raxistin.

Bi kurtî em dikarin bêjin ku kesên têkilîya wan bi wêjeyê re hebe, pêwist e vê pirtûka ku ji deh gotarên bi metoda zanistî li ser romana kurdî hatine nivîsîn, pêk tê, bixwînin û li ser wê nîqaşan bikin.

Ji hêla daçekan ve hinek kêmasîyên wergerê hene, ez dixwazim balê bikşînim ser wan:
“Hin nivîskar hene ku ji civakên xwe yî Rojhilatî qet derneketine, lê ji alîyê şekl û şêweyê di afirandina romanên wek yên Rojavayî ve serkeftî bûne.”(r.15).
Divê wiha bê nivîsîn:
“Hin nivîskar hene ku ji civakên xwe yî Rojhilatî qet derneketine, lê ji alîyê şekl û şêweyê ve, di afirandina romanên wek yên Rojavayî de serkeftî bûne.” (ji … ve, di … de wek pêş daçek û paş daçek ên qalibî ne. r.48).

Li ser wergerê bandora perwerdeha bi zimanê tirkî xuya ye. Wek mînak: “Îspat”, “tespît”, “şehis”, “teşhîs” û hwd. Hinek peyv jî şaş hatine bi kar anîn: Wek mînak, “Çespandin” di cîyê “çewsandin”ê de (ji serî heta rûpela 155an), “îdraq” di cîyê “îdrak”ê de û hwd.

Ji bo redaksîyonê jî dixwazim çend kêmanîyan bînim zimên. Bîyografîya (Têbinîya 67. r.77) Eta Nihayî bi şaşî ji bo Bextîyar Elî jî wek bîyografî (Têbinî 83. r.81) hatiye nivîsîn. Di rûpela 157ê de wiha hatiye nivîsîn:”Ya din Rezanê ye û bi zilamekî ku gelekî ji wê mezintir û du zarokê wî hebûye, zewicîye.” Divê wiha bihata nivîsîn:”Ya din Rezanê ye û bi zilamekî re ku gelekî ji wê mezintir û du zarokên wî hebûne, zewicîye.”

Amed KANÎ
amed_kani@hotmail.com
Têbinî: Ev nivîs di Le Monde Diplomatique Kurdî hejmara 26an de hatiye weşandin.

Em dê çawan bidomînin?

Di vê beşê de,ji ber bi berçavxistina heşyardayina Otoriteyan(otorîteyên zanîstî-W) ya “lêkolînên genetîkê di diyarkirina reha gelan de kêm alîkare e.” ,em dê lêkolînêriya kilasik a dîrokê wekê bingeh dayînin.Bi vî awayî em dê bêyê ko ji rêbaza lêkolînêriya zanîstî derkevin hewl bidin derînin holê ko ka azerî mîratgirên koma civakî a Medan’e an na.Ji ber tevlîheviya babetê hînekî guherandina forma kilasîk a lêkolînê û bi du beşa ve veqetandina rê,bo min piratîktir hat.Em dê pêşî gelê îro bi navê “azerî” nasdar e,berî êrîşa îslamî û pey êrîşa îslamî,li ser axa Azerbeycana îro bigerin ko beşa axa medan a bi navê “Lesser Media” ye.pey jê em dê dîsa jî ji dema medan ve bigrin di nav pardemên heya serdema îslamê gelên li herêmê cihwarin bimeyzin û komalgeya “Azerî” û tiştên dişibe wê bigerin.

Salên pêşîn yên Azerbeycan’ê di dema dagirkirina areban û peyê jê de

Dagirkerina Îran’ê ko di dema Xelîfe Omer de destpê kirî bû, di dema pey Şerê Qadîssîya de didomîya û belav dibû, Ardavîl(Ardabîl)’a Paytexta Azerbeycan’ê biryara berxwedanê wergirtî bû. Ev herêma,di wan deman de ji rex gelemşeyê ve hema hûn bêjim bi serev(temamî) di bin serweriya kurdan de bû.Lê areb waliya Ardavîl’ê dê ew bi xwe tayin bikirana.

Al-Muxrîba îbn Şûb’a,nameyekê dihêne ji Xekîfe Omer bo Hudhaîfa îbn-al-Yaman’î re,di dermafê wek walî tayînbûna wî li Adharbaycan’ê.Ev walî heya paytexta navçeyê,li heya Ardabîl’a nêzikê Zeryaya Xezarê ber bi pêş diçe.Lê Waliyê(li Îrana wê demê ji walî re marzban dihat gotin.) ji nav gelî mîlîsan çêkir û hember van xugîxwaz(xercxwaz)ên biyanî berxwedaneka bêhempa da destpêkirn.Mîlîsna bi serev ji kurdan pêk dihat.Li pey berxwedanên dûr û dirêj, di nav van dagiker û waliyê navçeyê de peymanek hate grêdan.Li gor vê(peymanê-W.) Adharbaycanî dê 800.000 dîrhem bidana areban.Hember vê jî areb dê tu kurdekî dîl nagrin,nakujin û ji agirhehan tu yekê narûxînin.Kurd dê reqsên xwe (ko evna qismen semah bûn) bi serbestî pêk bihênin.Baladhurî yê ko van tiştan di pertûka xwe ya bi navê “kîtab futuh el-Bûldan”ê de tomar dike,”vakanuvîs(bûyernûs-W)” an jî dîrokzanekê bawerî pê bûyî bû ko hemû lêkolînêrên rojavayî ji xwe re wekê (çavkanîyekê ewle-W.) esas digirtin.:Ûmar ji vê peymanê memnûn nebû ko Al-Yamanî ji peywira wî wergirt û di şûna wî de As-Sûlamî’yî wek walî bi cih kir.Vî walîyî tavile hincetek peyda kir û êrîş bir ser gelî.Yên li ber xwe dan pelixand û mal û samanên wan wêran kir.Ter xelîfeyê çaremîn Alî îbn -abû talîb(xz. Elî) eva jî neeciband.Ji aliyek ve al-Aş’ath’î wek walî tayînê herêmê dike û ji aliya dinî ve jî bi cih kirina areban li paytexta herêmê,li Ardabîl’ê , hewl da ko gelî asîmîle bike.Êdî sicîl bi rêkûpêkî dihatin wergirtin û mehanî dihatin tayîn kirin.Ev waliya Elî(xz.Elî-W.) bi çêkirina yekemîn mizgeftê li Ardabîl’ê ko dilê kurdên wê demê bû,dê wek dagirkerekî derbasê dîroke bibûya…Lê belê hember hemû hewlên areban,Îbn Hawkal wekî di berhema xwe “Kitâb ûl masâlik wal mamâlîk”‘ê de tomar dike:Di 4. nîr(asr)a Hîcrî de li Azerbeyacan’ê hîn bêhejmar perstgehên Agirî hebûn. Di domana dagirkeriya areban de, li gor Tabarî û Baladhûrî,vêca Habîn îbn Maslama bi darbûsbûna ji “Nahr al Akrad=Çema Kurdan” ko çaviyên xwe nika li axa Ermenîstan’ê ne,xwe gihand Beri(deşt-W)ya Dvîn an jî Dabîb(643′ya Hîcrî).Wek mînak çavkaniyên ermînî a otorîteyan;Li gor agahdariyên Faustus of Byzantium,ІІІ ,ko wek çavkanîyeka ewle tê pejirandin,ev çema,Çema Garnî ya ev roja me ye. Erdnîgarzanê areb Mûqadasî(Di sedsala Х. de) tomar dike ko filleh di Divîn’ê li rewşeka predomînantî ketine,lê belê kurdan bajêr di destê xwe de digirtin(Yadbîtûhû al-Akrâd).

Ji rexê dinî ve,li gor farsan û di vê navberê de li gor angaştên gelek lêkolînerên rojavayî û tirk ,azerî nêviyên Tirkên Oxis in.Evna reh û bingehên xwe ji bakurê Çema Oxis’ê werdigrin ko ev jî dikeve ser axên Kazakistan’ê.Baskek ji oxisan,di serdemên kevn de koçî herêma qafqasê kirin e.Ji wir jî ew dê koçî Bakur-Rojavayê Îran’ê bikirana(sedsala 11.)…

Di tirkan de tevgerên civakî yên têkildarî bi serdemê ve

Ji Zaur Zizakhanov kironolojiyek:Kalikên Xazarî’yan li Tereka’ye ko baskeke ji Arpaçay’ê û li hêj bakurê,li derdora avên Sûlak’ê cihwar bûn.

P.Z. 400;Nurdaa bû paytexta Alban’ên Kafkasî.

P.Z.451-460;Hûn Sabî û Xazaran Azerbeycan dagir kirin.

P.Z.461-470;Vêcare dîsa ji rex gelekê altayik ve,ji rex Sarguran ve Azerbeycan hat dagir kirin.

P.Z.629;Arteşa Kok-Tirk û Xazar’an ketin Azerbeycan e.

P.Z.645;Prensê albanî Jevanşîr li Azerbaycana Bakur(Albanîa) dijî Rêveberiya Sasanî dest helda.

P.Z.660;Albanan Xazan ji Azerbeycan’ê qewirandin(derxistin-W.)

P.Z.661;Ereban vêca bakurê Azerbeycan(Albanîa)’ê Zeft kirin.

Wekê xuyaye tirk di pardema diyar de tenê wek talankaran geh xuya dibûn geh winda dibûyan.Ev rewşa wan heya salên X. bi vî awayî dom kir.Lê wek me jor tomar kirî,herêm bi teybetî esasen ji kurdî,gurc û albanan ve hatî bû cihwar kirin.Di nav neteweyên Altaîk de yê herî zêde li ber xwe dayî û demdirêj rûniştî xazarî bûn.Di vê navberê de em tomar bikin ko hêj tu gelekê xwe bi “Azerî” nav dike di meydana dîrokê de xuya ne dibû…

Rewşa heya Sedsala ХІІІ.

Pewşa herî hêzdar a kurdan di nav pardema Sedsala Navîn de,navbera sedsalên ІХ. û ХІІІ. e.Bi teybetî jî em dikarin şopa geşbûnên di nav pardema ІХ. -ХІІІ.’ ê de pêk hatî bibîn in.Pêşî di destpêka salên 900′î de dewleta Kurd-Îsmaîlî ya Alamûtê hate damezirandin.Vê dewletê karîgeriya xwe heya Transqefqasya’yê fereh kirî bû.Alamûtî xwedan dezgeheka leşkerî bûn ko karîbûn hember êrîşên Selçuqiyan heya dawiyê ber xwe bidin.Her çiqas ko ev dewlet hember moxolên Cengîz’î berxwedaneka zehf bi canfîdayî pêkanî bûn jî lê dê heya salên 1256′ê karîbûye li ser lingan bisekinî ya.

Ji rexê dinî ve Kîharîjî Daysam b.Îbrahîm al-Kurdî di 938′ê de dewleta xwe damezirand.Vê dewletê kontrola Azerbeycan’ê bi tevahî xist bin destê xwe.Diravên ko di dewleta ji rex Daysam ve hatî damezirandî de derbesdarbûn nika li Swêdê,li Mûzeya Diravan a Qiraliyeta Swêd’ê de tê parastin. Di vê navberê de li bakur,Şeddadiyan ji sedsala ІХ. ve dewleteka geş û rewnaq a heya dused salan bimîne damezirandî bûn(951-1174′a P.Z.)Ev dewlet dê ji aliya Selçuqiyan ve bê rûxandin…Li derdora Kîrmanşah û Xaneqîn’ê dewleta Annezîd hatî bû damezirandin(660-1117′a P.Z.).Di heman pardemê de Dewleta Kurd a Merwanî(990-1096′a P.Z.) û Dewleta Hasanwayhiyan(959-1015′ a P.Z.) hatî bû damezirandin(wisa bihizrin ko ev dewletna dikarine bi hevra tevbigerin…)…

Liv û Tevgera Civakî Ya Tirkî

Li ser rûxandina dewleta Şeddadiyan di 1136′ê de,desthelatdarên nû yên herêmê,Selçuqiyan ,li Azerbeycan ê “Dewleta Atabek”ê damezirandin(Paytexta jê:Bardaa).Di pey mirina Îldenîzî de ko damezirenêrê jê bû,dewletê tixûba xwe fereh kir û cihên ko heya Îsfahan’ê digihê di nav xwe de diheband.Heta di başûrê Kurdistan’ê û di Kekuk’ê de jî dê hebûna xwe bidana nîşandan.Ha di vê heyamê de,ew kesên ko bi zimanekê nîvtirkî û nîv farisî qise dikin di herêmê de bi awayeka tam cihwar bûn.Lê belê Atabekên Îldenîz’î jî ji Êrîşên Cengîzî para xwe wergirtî bûn.Dewlet bi erdê ve kirîbûn yek.Paşe Tîmûr hat.Careka dinî êrîş bir û derdorê ji hev belav kir.Yê ji vê şûnda êdî tê zanîn…

Li gor şopajotina me ya heya li vir,Ji jexnê(xeynê) kurdan,me çu komeka neteweyî nedît ko bikaribe wek nêviyên medan bê bi qelemdan.

2006-06-04

A.Sirac Kekuyon(D.r. Siraç Bîlgîn)

Wergêr:Rojhat Behram

“Ji bo bîranîna Zarokên Helebcê”

Em li hêvîya biharê bûn
berf helîya bû
xule xula çem û rûbaran bû
dar û pel dibişkivîn
bîhna germê ji erd û asîman dihat
me destê xwe li rojê vekir û em revîyan revîyan
berbî bayê rojê, berbî bayê Newrozê…!

Bîhn dihat, bîhna ne wek her car
pozê me, qirika me, çavê me dişewitand
çi bi bayê adarê, bayê Newrozê hati bû?
qey ew bîhna beybûn, sosin, rihan û şîlanên bîyanî bûn
ji welatên dûr dihat…
Bihnê em dikşand…
me xwe li wê bîhnê girt û me kişand nav cerg û dilê xwe
lê me nizanîbû ew bîhna jahrê, bîhna mirinê ye…
di wê demê de ewrên reş û tarî bi ser me de hat
û her der bû şev û tarî…!

Em bi hezaran zarok, keç û law,
bi hezaran pîr û kal
nema em revîyan
û matmayî di cî de man
wek berxikên li ber şîr li ber dayikan bi lorîn.
me nedizanî berxikên ber şîr, zarok jî tên kuştinê.

Xwn û xeyalên me yê Newrozê şikîya
hîn em ê biçîyan banîyan
me dê destê xwe di destê hev kira di nav beybûn, mêrg û çîmenan de
me dê bifiranda bafirokên kesk û sor û zer
em ê biçiyana nav zeviyan
me dê beybûn kom bikira bikira taca serê xwe,
taca serê Kawayê hevdem
û me dê pîroz bikira Newroza Rengîn.

Lê, wan xwn û xeyalên me pûç kirin
dayik bê zarok, zarok bê dayik hîştin
di nav bajarê HELEBCÊ de…

Li Komeleya Çandî û Hunerî ÇIRA ya Amedê bi Diljen Ronî re çalakiya “Roja İmzeyê û Kurtekonserê” hat lidarxistin. Diljen Ronî, ji albuma xwe ya nû ya bi navê “Du Demsal” çendî stran got û ji guhdarên xwe albumê imze kir.

Li gel endam û rêvebirên ÇIRAyê girseyek jî guhdarvanên Diljen Ronî beşdarî çalakiyê bûn. Çalakiya ku li avahiya Komeleya Çira hat lidarxistin, beşdarvan diyarkirin ku demekî xweş derbas kirine. Çalakî bi strangotina Diljen Ronî destpêkir. Beşdarên çalakiyê jî dem dem bi sitrangotinan re hevdengî kirin.

Divê Kurd Li Muzîka Xwê Xwedî Derkevîn

Ronî pîştî konserê li ser çand û muzîka Kurdî axaftinek kurt kir. Di axaftina xwe de diyar kir ku muzîk, çand, huner û zimanê kurdî bêxwedî dimîne û divê her kurdekî bi hişyarî li nirxên xwe xwedî derbikevîn.

Diljen Ronî axaftina xwe wiha berdewamkir;” kurd li muzîka kurdî xwedî dernakevin. Dema hunermendekî tirk, li bajarekî kurdan konserekî dide bi têra çêkirina albumeke pere distîne. Lê kurd ji aliyê aborî de li muzîka xwe xwedî dernakevin. Ciwan Haco dibêje muzîka kurdî ewqas erzan bûye ku bûye bihaye kîloyek fringî. Ji ber vê yekê divê kurd hem ji aliyê aborî de hem jî aliyê guhdarkirinê de xwedî li muzîka xwe derkevin.

Bihaya Muzîka Kurdî Buye Bihayê Fringiyan

Ez Cizîrî me û ji ber vê yekê tesîra şiêrên Melayê Cizîrî li ser min çêbûye. Min di albûma xwe de şîerên wî jî bi forma muzîkê xwendiye û ev ji bo min serbilindi ye. Her weha tesîra Mihemed Arifê Cizrawî, Xêro Ebbas, Mehmet Atli, Tehsîn Teha û stranên li dawetên gundên me bêenstruman dihatin gotin li ser min tesîr kirine.

Mebesta min a herî mezin ew e ku muzîka kurdî li dinya derxim asteke bilind û li dinyayê bidim nasandin. Ez dixwazim tayekî ji muzîka kurdî bigrim û biser muzîka dinê bixim.”
Çalekî bi imzekirina albûmê gihîşt encam û xilas bû.

Welatperwer / Pirtuk – Ji Weşanên Ronahî du romanên li ser têkoşîna azadiya kurdan.

Weşanên Ronahî bi du romanên nû derket pêşber xwendevanên xwe. Ji herdu romanan ya yek di bin sernavê “Dîcle Xemgîn Diherike” ji aliyê Hewar Gabar ve hatiye nivîsandin. Ev roman li ser demên avabûna tevgera azadiyê û wê pêvajoyê hatiye nivîsandin. Edîtoriya kitêbê ji aliyê Mihemed Ronahî ve hatiye kirin. Berhema duyem ya bi navê “Sê Tilîlî” jî ji aliyê Muhsîn Ozdemîr ve hatiye nivîsandin û ev berhem li ser têkoşerekî azadiyê yê başûrê biçûk e. Li ser rewşa malbata wî hatiye hûnandin. Nivîskarê “Sê Tilîlî”yê romana xwe diyariyî “Dayikên binxet, serxet, piştxet û welatê dabeşkerî” kiriye. Edîtoriya vê berhemê jî dîsa ji aliyê Mihemed Ronahî ve hatiye kirin.

Weşanxaneya Ronahî ev herdu berhem di rêza “çiya” de pêşkeşî xwendevanên kurdî kirin.

(Kurdîkirina efsaneyeke gelên bakurî) (*)

Çi hebû, çi tune bû…

Li welatekî dûrî welatên hemî mirovan, ku dikeve bakurê cîhanê, û di nav çiyayên berfanî de ye, pir ji zû ve, masîvanekî navsalî, ku hêstiran rêç û șopin kûr di rûyê wî de pêda kiribûn, bi tenê xwe, di hozeke piçûk de dijiya. Ew hoz ji hestî û çermên ajalan pêda kirî bû û hindirê wê bi postên segên avî xemilandî bû. Masîvanê bêkes debara xwe bi kuștina segên avî dikir, ewana difirotin wan bazarganên, ku bi keștiyên xwe, salê du an sê caran, di zireyê ‚behrê‘ re dihatin, gava çiyayên berfanî ji hev diketin û parçe-parçe dibûn. Masîvan dizanî ku mirovên li dûrî wî, di bajêr û gundan de dijiyan bi karên xwe bûbûn egera heriftin û jihevketina wan çiyayên berfanî, hema çewa û bi çi awayî, hișê wî baș tênedigiha. Carekê du zanyarên ku li wan deran lêkolînên xwe dikirin, û șevekê bûbûn mêvanên wî, bo wî tiștek li ser germbûna zevîn û asîmanê anî bûn zimên, lê ji wî re ew mijar gelek mestir bû ji hișê wî. Ji xwe nebașbûna mirovan yek ji egerên bidûrketina wî bû ji tevan, hema dîsa jî carcar wî bîra mirovan dikir, û bi taybet dema ew û segekî avî, rû bi rû, pêrgî hevdu dihatin û masîvan li çavêd wî segî dinêriya, ku wekî yên mirovan bûn, dihate bîra wî, ku efsaneyeke kevnare li ser wan segên avî hebû, li nav gundiyên wî yên ku ew berê di nav wan de bû, têde dihate gotin, ku segê avî di binyada xwe de mirovek bû, hema ew efsane jî baș nedihate bîra wî, ji ber ku jiyan û debara wî bi kuștina wan segên avî bû, û ew ku ve diçû li pey wî rêç û șopên xûna wan pêda dibûn.
Carekê ji caran, berî ro biçe ava û asîman bi rengên sor û mor dixuya, ji nișka ve, dengin jinan hatin guhên masîvanê me. Li derdora xwe nêriya çi kes ji wî pêve li wir tune bû. Lê paș ku di nav hinek parçeyên bûzê re bi kanoya xwe geriya, dît ku komikek jinên șilf û tazî li ser sewkiyeke bûzê, di nav hev de hildiperikin ‚direqisin‘, dikenin û porên wan ên dirêj bi ser wan de dihejin. Masîvanê ku tiștekî wilo berê nedîtibû, di dilê xwe de hizirî û guman kir ku ew di xewnekê de ye. Di teviya jîna xwe ya pêncî salî de jinin wilo çeleng, bedew û xweșik nedîtibûn. Li pașiya zevîna Xwedê, ku ji bûz û zinarên rût pêve tiștek nîne, van jinên wilo tazî ji ku ve civiyane ser hev û ji bo çi bi hev re û di nav hev de hildiperikin!
Masîvan kurtedemekê ji paș sewkiyeke bûzê ya nizim de li wan temașa kir û nizanî bû tew çi bike, wan di lîsk û hilperikîna wan de bihêle, an yekê ji nav wan ji xwe re hilbijêre û ji nișka ve dest bavêje wê, bi çepilê wê bigire û birevîne… Ew bêbiryar di cîh de ma û teviya mijarê ji Qederê re hêșt.
Dawî, her jinekê destên xwe avêtin kurkekî ku ji postê segên avî bû. Ew kurk kir ber xwe û xwe avêjte nav ava sar a zireyê, avjenîn kir û xwe bi binê zireyê de berda, di avê de winda bû. Tenha yeka ji wan tevan ciwantir û spehîtir kurkê xwe nedît. Gava yên dî rahiștin kurkên xwe, kurkê wê kete avê û masîvan jî bi xiștê xwe yê masîvaniyê ew rakir û xiste nav postên segên avî, yên ku wî berê di kanoyê xwe de civandibûn ser hev. Ew jina ku bi bedewiya xwe, dilê zinarekî jî li hember xwe diheland, li dora xwe geriya û nalîn jê hat, wekî nalîna hûtekî piçûk ê ku ketiye dava masîvanin bêwijdan, an jî wekî dengê cêwrikê gurekî, ku bi dayîka xwe re dilîze. Masîvan ji paș wa sewkiya nizim a bûzê derket, kanoyê xwe ajot ber sewkiya ku ew jina wekî heyvekê li ser dixuya û deng lê kir, got:
„-Were bi min, xanim, ezê te bikime jina xwe, û ez ê teviya jîna xwe ya ku mayî berdestiya te çelengî û ciwaniya te bikim.“
Çi bersîv nehat. Masîvan got:
“-Were, xanima min. Heft salan bi min re bijî, pișt re ez ê kurkê te bidime te, da tu jî vegerî welatê xwe yê binzireyî.”
Dawî jinikê got:
“-Ez bi te re bêm, ez ê bi zûkî bimirim.“
„-Çawa tu yê bimirî? Va pêncî salin ez dijîm û hîn jî ez sax im, ez heme û ezê demeke dî jî hebim.“
„-Jîna we mirovan tev zorî û êș e. Kurkê min bide min, da ez jî vegerime mala xwe û ez li wir ciwanekî ji ciwanên gelê xwe bikim.“
„-Min bihîst ku șahê we hemî keçan ji xwe re destîne, ewana tev dibine jinên wî. Were bi min re, ji te pê ve ez çi jinan nastînim.“
„-De bila. Ez ê bi te re bêm, hema gava heft salên min qerbas bûn, ez ê ji te verê bibim, da ez vegerime nav gelê xwe.“
„-Baș e, bila wilo be.“
Masîvan wilo got û berken bû. Jina avî hate ba wî, di kanoya wî de danișt, masîvan bi kurkê xwe ew pêça û bi xwe re bir hoza xwe ya ku li aliyekî zireyê bû.
Paș salekê an hîn kêmtir, bo wan kurek pêda bû, navê wî „Orûk“ lê kirin. Kurekî bi hêz û hêja bû, bi zûkî mezin dibû û jêhatîtir dibû, ku bi dayîk û bavê xwe dilșad bû û piraniya karê mala wan li ser pișta wî bû, bi bavê xwe re diçû masîvaniyê û gava vedigeriya mal, ji dayîka xwe re hêzingên ku li wan deran pir kêm bûn dicivandin û agir vêdixist, wê jî ji wî re çêrok û efsaneyên li ser hût û giremasî û segên avî, berî razanê digotin. Orûk di navbera du cîhanan de mezin dibû, yeke mirovî û yeke segên avî, lê wî tew nedizanî ku dayîka wî ji wan segên avî ye. Ne dayîk û ne bavê wî jê re rastî nedigotin û tew nedixwastin ku wê mijarê li ber wî vekin.
Sal derbas bûn, û nexweșiyên nedîtî li diya wî xuya bûn. Çermê wê roj bi roj zuwatir bû, wekî pûlikên masiyan ji dest û lingên wê ketin. Rohniya çavêd wê kêm bû û reșka çavan roj bi roj winda bû, wekî çavêd masiyên mirî xuya bûn. Zikê wê werimî û bihneke nebaș ji govdeyê wê hat, ew bi zûkî zertir û jartir bû. Dayîkê ji Orûk xwest, ku ew jê re li kurkê wê bigere û bîne. Orûk rojekê pêda-pêda li kurkê dayîka xwe geriya, hema ew nedît. Ew pir hosan bû û li ber diya xwe ket, jê re bi zimanekî nerm got ku ewê roja dî dîsa lê bigere, lê wî nedizanî ji çi re ew kurk ji wê re ewqas giringe.
Bi hêvarê re, bavê Orûk ji nêçîra xwe, ku karê wî yê rojane bû, vegeriya, hate malê. Jina wî ya westiyayî û nexweșbûyî xwarin li ber wî danî û gotê:
„-Mêrê min î hêja, ez li vir dimirim. Va heft salin ez li ba te me, û niha dem hatiye ku tu gotina xwe bi cîh bînî.“
„-Çi gotin, heyran? “
Wilo got û pariyê nanê xwe ji destê xwe danî û bi çavin tijî pirs li wê nêriya.
Jina wî got:
“-Qey te ji bîr kir, ku te sozek berî niha bi heft salan dabû min? Te gote min were bi min re, ezê te li xwe marbikim û paș heft salan ez ê kurkê te bidime te.“
Masîvan piçekî di xwe de tengijî û hizirî, dawî got:
“- Min guman kiribû, ku tu yê jîna xwe ya bin avê di heft salan de ji bîr bikî û em ê bi hev re jîneke tijî hezkirin bibine serî.”
“-Hîngê min bo te got, ku ezê bimirim, gava ez wekî mirovan û di nav wan de bijîm. Ya dî jî ewe ku mirov herdem bîra niștê xwe dike, çi li ser avê be û çi li bin avê. Ma hûn mirov jî ne wilo ne?”
“-Bêtir ji sî salane, ez ji gundê xwe gelek dûr hatîme van welatên sar, hema her roj û her șev niștê min di bîra min de ye, ez nikanim tew ji bîr bikim.”
“- Bavê min herdem ji min re digot, ku mirovêd baș sozêd xwe naxun, ewana her wefadarên gotina xwe ne.”
Masîvan dît ku gotinên jina wî rast û dirist in. Lew re rûyê xwe yê xemgîn ji wê guhart, kesereke kûr û dirêj kișand, û got:
“-…û kurê me, Orûk?”
Gava çi bersîv ji jina wî nehatin, ew ji cîh rabû, çû deriyê binzevînê vekir, di tariyê de bi destan hemî posted, ku bi dar ve bûn, pelandin, heta giha ber postekî ku bihna jina wî jêdihat, rahiștê û ji binzevînê derket, deriyê wê bi hêz û xeyd girt, kurkê jina xwe carekê da ber difna xwe, bihin kir û ji dûr ve avête ser wê, ber bi deriyê xanî ve çû, derî vekir û bayekî tund û bi vîngevîng di dora wî re, bi hinder de hat, rûyê wî ji tozeke berfanî qerimî, derî li pey xwe girt. Diya Orûk yekser kurkê xwe li xwe kir, û bi derve de beziya, hema mêrê wê di tariyê de winda bûbû, bi zûkî ji wir bi dûr ketibû…
Orûk heta nîva șevê li benda vegera dayîk û bavê xwe ma, lê kesek ji wan herdukan venegeriya. Nalîneke nazik û xemgîn ji wî hat û got:
“-Dayê, min bi tenê nehêle…Bavo li min vegere…“
Ji ber ku wî hîviya vegera wan di wê șevê de ji dest da, lew re bizava xwe kir ku raze. Paș ku ew kete nav post û nivînan û çavêd xwe dan hev, ji dûr ve, bi bayê xort û hêzdar re, dengekî wekî qîjîna segên avî hate guhên wî: “Orûûûûûk, Orûûûûûk”.
“-Ev çi deng e? Kî ye ev ê wekî pîremêrekî bang li min dike? Ev ne diya min e û ne jî bavê min e…“
Paș ku ew deng bêtir ji sê caran bihîst, ew bêtirs rabû ser xwe û ber bi kenarê zireyê ve, ku jêdera wî dengî bû, beziya. Çi bibîne!
Segekî avî yê gelek mezin û simbêl dirêj, ku wekî pîrekî olên kevin, yên dayîka wî li ser wan efsaneyên segên avî digotin, di nav pêlên zireyê de, seriyê xwe hildaye, lê bi sîngê xwe tiștekî ber bi kenarê avê de têvedide. Șev bû, av jî reș dixuya, lê ji ber ku heyveke mezin li asîmanê hebû, wî dikanî pêș xwe bibîne. Ew giha ber avê û bi nav zireyê de hinde gava pêș ve çû, heta av giha nava wî.
Dît ku segê avî yê mezin kurkek ji wî re aniye. Gava ew rahiștê, bihna dayîka wî jê hat û yekser naskir ku segê avî ji wî re kurkê dayîka wî aniye. Orûk bi lez û bez ew kurk li xwe kir û xwe avêt nav avê û avjenîn kir, bi pey segê pîr ket û di zireyê de melevaniyeke bin avê kir. Herku ewana bi binî ve daketin, cîhana bin avê bi wî xweșiktir û firehtir bû, bihneke taze hate difnên wî, bayekî paqijtir ji yê derve kete kezeba wî ya sipî, û çavêd wî baștir û çêtir dîtin, weku ew tew li derve nejiya bû, weku ew ji berê de masiyek bû…Na…na…ew hîn di zikê dayîka xwe de segekî avî bû.
Orûk bi segê pîr ê avî re daket nav bajêrekî binzireyî, ku li ser wî berê carekê efsane û çêrok ji dayîka xwe bihîstibûn, û dîtina wî bajêrî, bi wî re, her wekî hesretekê di dil de mabû. Li wir Orûk gelek tișt dîtin, ku mirovan nedîtine û ne jî li ser wan bihîstine. Ew pir dilșad bû, û bi taybet gava dayîka xwe li wir dîtiye û li wir naskir ku ew segê avî yê pîr bavê dayîka wî ye. Orûk bi zûkî jîna xwe ya li ser zevînê, wekî kurê masîvanekî hejar tew ji bîr kir. Dîtina dayîkê ji wî re wekî destpêka jîneke nû bû…
Paș heft roj û heft șevan, segê avî yê pîr, ji dota xwe pirs kir, ka wê rewșa kurê wê Orûk çi be, gava ewana herdem li wir bijîn, wê bersîv da bavê xwe, got:
„-Çendîn kurê min li ber dilê min bihaye jî, lê ew kurê mirovekî ye, û bavê wî hîn dijî û pêdiviya wî bi harîkariya kurê wî heye. Wê baștir û çêtir be, ku Orûk vegere ba bavê xwe, ji wî fêrbibe gelek tiștan û harîkariya wî bike heta roja wî ya dawî di jiyanê de.“
Gava dît, ku kurê wê bi wan gotina pir xemgîn bûye, gotê:
„-Orûkê min, Tanqîcaqê min ‚ê postnermik‘, dema te bîra min kir, destê xwe bavêje kêra ku min pê kar dikir, an xewana min xwarin ji te û bavê te re datîna ser, an jî destmala ku min pê destên te paqij dikirin, tu yê bihna min bikî, û ewê hêzeke bêwekanî bide te…Tu yê ji ajalên avê û ji kêvcal û masiyan fêr bibî gera li xwarina xwe, û tu yê ji êla me ya segên avî, ku derdikevine ber royê, li ser sewkiyên bûzê, fêr bibî stranan. Wê hemî mirov bi hesreta bihîstina dengê te yê xweșik bin.“
Orûk ramûsî rûyêd dayîk û bavê dayîka xwe, bi wan re ji bajêrê bin avê bi jor ve avjenîn kir, gișan ji hev re dûvbasikên xwe li avê xistin, ku çirpînî ji dûr ve hat, û bi dilin tijî hezkirin li nêzîka kenarê zireyê, li ber rohniya heyvê, ji hev verê bûn.
Orûk li derve, wekî mirovekî jiya, û paș gelek salan ew bû mêrekî milbilind û dest bi hêz, karê xwe li çol û çolistanên berfanî kir, hema çi caran segên avî nekuștin. Paș ku bavê wî mir, ew di tenahiya xwe de bû dengbêjekî, ku dengê wî mîna yên segên avî naz û xweșik bû. Ew dûrî masîvanan dima û ji xwe re distira, hemî bi bihîstina dengê wî xemgîn dibûn, û bo xatirê dengê wî nema segên avî dikuștin…
Ta niha jî hinek masîvanên welatên bakurî dibêjin, ku ewan bi daketina royê re, li ber kenarên sar ên zireya fît û fireh, dengê Orûk dibihîsin û ji wan re dixuye, ku ew dengê segekî avî ye, ne dengê masîvanekî ji wan masîvanan e. Lê kesekî ji wan çi caran guman nekiribû, ku ew kurê mirovekî û jineka avî ye.
05.01.2012

——————————
(*) Kurdîkirina efsaneyê, ku li nav hinde gelê bakurî, wekî Kiltî, skotlandî, îslandî û sîbîrî, bi gelek șêweyan belav û nas e, li ser kurtiya wê, ku xanim a navdar Clarissa Pinkola Estés di pirtûka xwe ya giranbiha „Gurejin“ de, di bin navê „Postê segê avî“ de nivîsandiye, û ji Ingilîzî hatiye wergerandin bo Almanî, hema ev Kurdîkirin ne wergerandine. Cankurd

“Sînemaya kurd dema zarokatî yê diborin e.”

Ev peyv, van dawîyê çend salan di nav sînemagera de çû û hat. Werin em bi hevre bi kurtasî dîroka sînemaya Kurd binêrin.

Sînemaya Kurd, cara pêşîn salên 1926 an de li Ermenîstanê fîlmê “Zare” hatîye kişandin. Dîroka sînemaya Kurd bi vi fîlmi destpêkiri ye. Fîlmê “Zare” behsa jiyana keçîkeka Kurd dike. Derhênerê fîlmê Hamo Beknazaryan e.

Sînemaya Kurd pişt salên 2000 an de pêşve diçe. Li Tirkiyeyê pêşenga sînemaya Kurd em dikarin bêjin Yilmaz Güney e û ev nav ji bo sînemaya Kurd zehf giringe. Lê Yilmaz Güney fîlmê xwe ne bi zimanê Kurdî, bi zimanê Tirki kişandiye. Ji ber ku wê demê Kurd û zimanê Kurdî qedexe bû. Lêbelê mirov ev 20 salên dawîyê dinêre tiştên zehf xweşik pêşketin bû ne. Bi taybetî pişt 2000 salan de navê Bahman Gobadî dikeve pêş. Bahman Gobadî Kurdeki Îranî ye û bi fîlmê “Dema Hespên Serxweş” (Sarhoş Atlar Zamanı) ve derkete pêş. Ev fîlm pêşbazîyên navneteweyî de pir xelat stand. Ev serketina fîlm û ev xelatan ku stand ji bo naskirina Kurd û sînemaya Kurd zehf baş bû.

Xelatên Fîlmê “Dema Hespên Serxweş”
• Altın Kamera Ödülü (Caméra d ‘Or), Cannes Film Festivali Fransa, 2000.
• Jüri özel ödülü (Silver Hugo) Uluslararası Chicago Film Festivali, ABD, 2000.
• En iyi uzun metrajlı film ödülü, Edinburgh Film festivali, İskoçya, 2000.
• En iyi uzun metrajlı film ödülü, Santa Fe film festivali, ABD, 2000.
• Büyük jüri ödülü, Uluslararası São Paulo Film Festivali Brezilya, 2000.
• En iyi uzun metrajlı film ödülü, Uluslararası Banff Film Festivali Kanada, 2000.
• Jüri özel ödülü, Uluslararası Gijon Film Festivali İspanya, 2000.
• En iyi uzun metrajlı film ödülü, Çocuk Filmleri Festivali (İran) İsfahan, İran, 2000
Pişt vê demê ku em dinêrin êdî ciwanê Kurd li ser sînemayê disekinin, diçîn kursa û bi zimanê xwe fîlm dikşinin.

“Sînemaya Kurd dema zarokatî yê diborin e”.
Gelo hûn çi difikirin li ser vê mijarê?

Bi dîtina min ji sînemaya Kurd demeka wusa (Dema zarokatî yê) diborin e. Ev raman ne tiştekî xerab e. Em dikarin bêjin ev dem ji bo sînemaya Kurd baş e. Çimkî bêtir bijûndar (sağlıklı) e. Çawa zarokekî tendurist zarokatîya xwe diborin e, ev tişt ji wusa ye. Ev raman ji bo dahatû ya sînemaya Kurd bêtir tendurist e. Sînemaya Kurd heta niha li ser axa xerîb hate perisandin (Geliştirmek). Lêbelê êdî fîlmên sînemaya Kurd li ser axa xwe ya dêrîn tê kişandin. Kalikê me wusa gotin e : “Her dar li ser axa xwe mezin dibe.” Ev peyv pir giringe û sînemager Ahmet Aktaş dibêje ku ev peyv divê sînemagerê Kurd re bibe rêber.

Li Herêma Kurdistana Iraqê 25 heb kurte fîlm hatine çêkirin. Ev xebate kê pir giringe û fêz dide me Kurdan. Ji bo pêşvebuna çand û hunera Kurda sînema pir giringe.

Hinek Fîlmên Kurd

1-Sürü –(1978) Derhêner: Yılmaz Güney
2-Yol-(1981) Derhêner: Yılmaz Güney
3-Hakkari’de Bir Mevsim-(1983) Derhêner: Erdem Kıral
4-Işıklar Sönmesin-(1996) Derhêner: Reis Çelik
5-Güneşe Yolculuk-(1998) Derhêner: Yeşim Ustaoğlu
6-Sınır-(1999) Derhêner: Gani Rüzgar Şavata
7-Rüzgar Bizi Sürükleyecek-(1999) Derhêner: Abbas Kiyarüstemi
8-Kara Tahta-(1999)-Derhêner: Samira Makhmalbaf
9-Sarhoş Atlar Zamanı-(2000) Derhêner: Bahman Ghobadi
10-Fotoğraf-(2001)-Derhêner: Kazım Öz
11-Dava-Doz-(2001)- Derhêner: Gani Rüzgar Şavata
12-Büyük Adam Küçük Aşk-(2001)- Derhêner: Handan İpekçi
13-Irak’ta Bırakılmak-(2002)- Derhêner: Bahman Ghobadi
14-Kaplumbağalar da Uçar-(2004)- Derhêner: Bahman Ghobadi
15-Kilometre Zêro-(2005)- Derhêner: Hiner Saleem
16-Dûr-Uzak-(2005)- Derhêner: Kazım Öz
17-Yarım Ay-(2006)- Derhêner: Bahman Ghobadi
18-İki Dil Bir Bavul-(2008)- Derhêner: Orhan Eskiköy ile Özgür Doğan
19-Meş-Yürüyüş-(2011)- Derhêner: Shiar Abdi
20-Rêç-İz-(2011)- Derhêner: Tayfur Aydın

Ji bo sînemaya Kurd; aborîyek baş, sazîyeka azad û li her bajar û navçeyan holên sînemayan pêwist e. Di vi warî de divê şaredarî pêşeng bin. Ger hûn bixwazin li ser sînemaya Kurd agahîyê baş bistinin divê hûn pirtûka sînamager Müjde Arslan bixweynin. Pirtûka Müjde Arslan 2009 an de weşanxane Agora derket û navê pirtûkê, “Kürt Sineması: Yurtsuzluk, Sınır ve Ölüm” Ev pirtûk vi warî de yekemin e û pir giringe.
Belê ez disa dibêjim.

Ger sînemaya Kurd dema zarokatîya xwe de be, divê mirov ji bo wi tiştek bike. Divê em gîş zarokê xwe li baş binêrin û wi mezin bikin.
Cihan YILDIRIM
08.01.2012